Tlen jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych pierwiastków
na kuli ziemskiej, a związek tlenu z wodorem i powstanie
środowiska wodnego to początek organizmów żywych. Bez dostępu do tlenu człowiek
może przeżyć tylko kilka minut, ale w wyniku licznych obserwacji stwierdzono,
że ten „życiodajny tlen” może być również niebezpieczny dla roślin, zwierząt
i ludzi. Dzieje się tak w warunkach podwyższenia stężenia
i ciśnienia tlenu. Wyniki wielu badań wskazują, że toksyczność tego
pierwiastka pojawia się, kiedy w komórce powstają formy tlenu nazywane
wolnymi rodnikami.
Wolnym rodnikiem jest cząsteczka chemiczna zawierająca jeden lub
więcej niesparowanych elektronów. W organizmie człowieka wolne rodniki
powstają w czasie procesu oddychania oraz reakcji enzymatycznych
i autooksydacji różnych cząstek biologicznych.
W warunkach homeostazy (stanu równowagi) organizmu wolne
rodniki ulegają degradacji albo wchodzą w dalszy łańcuch przemian
biochemicznych i ich toksyczne działanie jest zablokowane.
Jednak w przypadku, kiedy następuje wzrost tworzenia się
wolnych rodników i brakuje bariery obronnej w postaci związków
antyutleniających, organizm jest narażony na ich toksyczne działanie.
Każdy nadmierny bodziec,
przyspieszający przemianę materii i tym samym zwiększający stężenie
i aktywność wolnych rodników, doprowadza do wyczerpania się
przeciwutleniaczy, co grozi niekontrolowanym gromadzeniem, a nawet
lawinowym powstawaniem wolnych rodników, które działają toksycznie na komórki
i tkanki.
Powstawanie w nadmiernej ilości wolnych rodników, które
wymykają się spod kontroli mechanizmów obronnych, jest początkiem rozwoju wielu
schorzeń. Na podstawie wyników licznych badań stwierdzono, że skutkami
destrukcyjnego działania wolnych rodników na organizm są: niedokrwienna choroba
serca, miażdżyca, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, niektóre postacie otyłości,
starzenie się organizmu, choroba Parkinsona, choroba Alzheimera
i przewlekłe choroby zapalne (m.in. zapalenie stawów). Oprócz wolnych
rodników wytwarzanych wewnątrz organizmu na człowieka działają również rodniki
powstałe w środowisku zewnętrznym, np. dym papierosowy, w którym
stężenie wolnych rodników jest ogromne. Działanie wolnych rodników pobranych
z dymem jest w układzie oddechowym bezpośrednie i natychmiast
zaczyna się proces niszczenia struktur DNA, białek i lipidów.
Wolne rodniki tworzą się także pod wpływem działania promieni
ultrafioletowych i ultradźwięków, powstają podczas pracy silników
samochodowych, w czasie wytwarzania mas plastycznych – i razem
z powietrzem dostają się do płuc.
Znajdują się one również w żywności lub powstają w niej
w wyniku smażenia, wędzenia oraz jełczenia tłuszczów. Są obecne także
w pleśni powstającej w źle przechowywanych produktach żywnościowych. Powstawaniu wolnych
rodników w żywności sprzyja światło słoneczne i wysoka temperatura.
Źródłem wolnych rodników mogą być także infekcje bakteryjne lub
wirusowe.
Zagrożenia, jakie niosą ze sobą wolne rodniki, spowodowały, że
wykształciły się w organizmie mechanizmy obronne, zabezpieczające go przed
skutkami działania tych toksycznych związków.
W pierwszej linii obrony znajdują się enzymy
przeciwutleniające, a drugą skuteczną grupą są witaminy
przeciwutleniające, głównie prowitamina A (beta-karoten), witamina
A (retinol), witamina C (kwas askorbinowy) oraz witamina E (tokoferol).
Warto zwrócić uwagę na witaminy C i E, których właściwości
przeciwutleniające są znane od wielu lat. Wielokrotnie stwierdzono, że niedobór
tych witamin w pożywieniu zwiększa podatność tkanek na działanie wolnych
rodników zarówno zewnątrzpochodnych, jak i tych, które powstają
w organizmie w wyniku nasilonych procesów utleniania.
W doświadczeniach wykazano, że podawanie większych ilości
witaminy E zwierzętom otrzymującym diety miażdżycorodne wyraźnie hamowało
rozwój miażdżycy. Niedobór witaminy E prowadzi do zwiększenia agregacji płytek
krwi, w wyniku czego wzrasta skłonność do powstawania zakrzepów
naczyniowych i zawałów. Przeciwutleniające działanie witaminy C, podawanej
w odpowiednich dawkach, polega na hamowaniu procesów miażdżycowych.
Witamina ta pełni także istotną rolę w regulacji ciśnienia tętniczego
krwi. Jej niedobór sprzyja powstawaniu nadciśnienia.
Liczne badania dostarczyły
także interesujących danych dotyczących współzależności pomiędzy zawartością
witamin przeciwutleniających w surowicy krwi a umieralnością na nowotwory.
Stwierdzono, że u osób chorych na raka zawartość witaminy C
i beta-karotenu jest wyraźnie mniejsza. Przeciwutleniające działanie
witamin C i E stwierdza się nie tylko na przykładzie hamowania powstawania
miażdżycy i rozwoju nowotworów, ale także powstrzymywania wielu innych
procesów degradacji organizmu.
Nadmierna ilość wolnych rodników może również doprowadzić do zmian
zwyrodnieniowych w układzie kostnym. Stwierdzono, że urazy mechaniczne
u sportowców goją się znacznie szybciej, kiedy spożywają oni dostateczną
ilość prowitaminy A (beta-karotenu) oraz witamin C i E. Niedobór
przeciwutleniających witamin nasila również występowanie zmian artretycznych.
Wyniki licznych badań klinicznych wykazały, że podawanie wyższych dawek
witaminy C znacznie skracało okres leczenia pooperacyjnego, przyspieszało
gojenie się ran i zmniejszało odsetek powikłań.
Badania wykazały, że w wielu produktach żywnościowych
znajduje się grupa związków chemicznych – flawonoidów – o silnym działaniu
przeciwutleniającym. Udowodniono, że flawonoidy zapobiegają tworzeniu się
nowych wolnych rodników i wyłapują te już powstałe. Produktami zasobnymi
we flawonoidy (więcej niż 50 mg/kg) są: cebula, kapusta włoska, fasola, brokuły
i żurawiny. Umiarkowane ilości flawonoidów zawarte są w pomidorach,
czerwonym winie, zielonej herbacie i owocach cytrusowych.
Poszukiwanie związków o właściwościach przeciwutleniających pozwoliło
stwierdzić, że niektóre dodawane do żywności przyprawy – cynamon (8), imbir
(17), kminek (23), rozmaryn (54), chrzan (7), sok z cytryny (9) – mają
silne właściwości przeciwutleniające. Przyprawianie nimi potraw może więc
w pewnym stopniu zapobiegać powstawaniu wolnych rodników.
WIĘCEJ PORAD TUTAJ: Odmładzającezioła. Twój sposób na witalność i długowieczność>>>